1. Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης

1.0 Ο ρόλος και τα πλαίσια λειτουργίας των ΜΜΕ

Η γενική προβληματική η οποία αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια γύρω από τα ΜΜΕ ομογενειακού ενδιαφέροντος, εστιάζεται κυρίως σε θέματα όπως:

• το κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ιδρύονται και λειτουργούν,
• η δομή τους,
• ο φορέας που τα ελέγχει οικονομικά και διοικητικά,
• οι σχέσεις τους και η αλληλεξάρτησή τους με την τοπική και Ελληνική (πολιτική) εξουσία, τους θεσμούς και τον πολιτισμό,
• η σχέση τους με τη διασκέδαση και τον ελεύθερο χρόνο,
• η τεχνολογία και οι δυνατότητες μετάδοσης πληροφοριών και
• το περιεχόμενο των μηνυμάτων, η επίδρασή τους στο κοινό και η αντίδραση του κοινού σ' αυτά.

Τα ΜΜΕ, σύμφωνα με τους περισσότερους μελετητές, παρεμβάλλονται μεταξύ των δρώμενων της καθημερινής πραγματικότητας και των ατόμων που τα βιώνουν και κατά ένα τρόπο ανα-δημιουργούν την πραγματικότητα, μεταδίδοντας πληροφορίες που έχουν διηθηθεί μεταξύ ποικίλων πληροφοριακών φίλτρων. Ο ρόλος τους, επομένως, είναι ρόλος διαμεσολαβητικός, αλλά και παραγωγικός, σε μια διαδικασία συνεχούς δημιουργίας, αναδημιουργίας και μετατροπής πεποιθήσεων, γνώσεων, στάσεων και απόψεων του ατόμου, σ' ένα δεδομένο κοινωνικό περιβάλλον.

Η διάσταση αυτή οριοθετεί τον ιδεολογικό ρόλο των ΜΜΕ στις σύγχρονες κοινωνίες. Μερικά από τα κυριότερα ερωτήματα που τίθενται από τις παραπάνω παραδοχές είναι: "Πώς διαμορφώνεται ο διαμεσολαβητικός ρόλος των ΜΜΕ;", "υπάρχει σχέση - και σε ποιό βαθμό - μεταξύ κοινωνίας και ΜΜΕ", δηλαδή η κοινωνική οργάνωση προσδιορίζει το ρόλο των ΜΜΕ ή συμβαίνει το αντίστροφο; ("Κοινωνία, εξουσία και ΜΜΕ", επιμέλεια Μ. Κομνηνού, Χ. Λυριντζή, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1989).

Το παράδειγμα των ομογενειακών ΜΜΕ εμπίπτει στην ίδια προβληματική, κατά τη διαδικασία προσέγγισης και μελέτης του. Μια γενική θεώρηση των ομογενειακών ΜΜΕ, πέραν της μελέτης του ιδιαίτερου κοινωνικο-οικονομικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο υπάρχουν και λειτουργούν, θα εξέταζε πιθανώς και μερικά εξειδικευμένα θέματα όπως:

• Ποιοί είναι οι ιδιοκτήτες - εκδότες των ομογενειακών ΜΜΕ;
• Ποιοί είναι οι δημοσιογράφοι που διαμορφώνουν - καθοδηγούν τις απόψεις των αναγνωστών (leaders-opinion);
• Πώς πραγματοποιείται η διαδικασία παραγωγής και διανομής μηνυμάτων (ποιοτικά και ποσοτικά), σε σχέση με ένα καθορισμένο κοινό, όπως είναι το κοινό των απόδημων Ελλήνων;
• Πώς επιδρούν τα μηνύματα στην κοινότητα των ομογενών;
• Ποιές είναι οι προβαλλόμενες σχέσεις μεταξύ των ομογενειακών κοινοτήτων και της Ελληνικής Πολιτείας;

Τα ομογενειακά ΜΜΕ των υπερπόντιων χωρών, όπως προέκυψε και από τα στοιχεία της παρούσας μελέτης, είναι η κύρια πηγή πληροφόρησης των ομογενών για Ελληνικά θέματα. Ο ρόλος τους αναδεικνύεται ότι είναι πολυδιάστατος. Ετσι:

• Επιτελούν οργανωμένη προσπάθεια ενημέρωσης του Ελληνισμού, συχνά σε καθημερινή βάση, για όλα τα θέματα που τον αφορούν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον υπάρχει για τα πολιτικά και εθνικά θέματα.
• Αποτελούν συνεκτικό κρίκο ανάμεσα στα μικτά - πολυδύναμα πολιτισμικά πρότυπα της ομογένειας και στον Ελληνικό πολιτισμό.
• Εργάζονται για την εδραίωση της ελληνικής ταυτότητας των ομογενών δεύτερης και τρίτης γενιάς μέσω της διατήρησης του ελληνικού πολιτισμού, όπως η γλώσσα, η θρησκεία, η παράδοση κλπ.
• Ενημερώνουν το Ελληνικό κοινό και την Ελληνική Πολιτεία για όσα διαδραματίζονται στις υπερπόντιες χώρες και γράφονται στα εκεί ΜΜΕ.
• Είναι φορείς των Ελληνικών θέσεων στις υπερπόντιες χώρες, ενημερώνοντας την εκάστοτε τοπική κοινότητα και τα τοπικά ΜΜΕ.
• Είναι συνδετικός κρίκος ανάμεσα στους ίδιους τους ομογενείς. Συνιστούν, επίσης, μέσα προβολής και διαφήμισης των ομογενών στις Ελληνικές παροικίες.

1.1 Η ροή της πληροφόρησης

Οπως προέκυψε από την έρευνά μας, οι κυριότερες πηγές πληροφόρησης των ΜΜΕ ομογενειακού ενδιαφέροντος είναι οι εξής:

• Τα Γραφεία Τύπου του εξωτερικού. Τα γραφεία αυτά υπάγονται στην αρμοδιότητα της Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών. Διαμέσου αυτών διοχετεύεται προς τα ΜΜΕ ομογενειακού ενδιαφέροντος ειδησεογραφικό, πολιτιστικό και ψυχαγωγικό υλικό.
• Η Υποδιεύθυνση Απόδημου Ελληνισμού (ΥΑΕ) της ΕΡΤ. Η Υποδιεύθυνση αυτή συστάθηκε και άρχισε να λειτουργεί από το Μάη του 1982. Μέχρι τότε λειτουργούσε στην ΕΡΤ η "Φωνή της Ελλάδας", που είχε ως έργο της τη μετάδοση ειδησεογραφικών και ψυχαγωγικών προγραμμάτων στο εξωτερικό. Από το Μάη του 1982 υπεύθυνη για τη "Φωνή της Ελλάδας", καθώς και για τα υπόλοιπα προγράμματα ραδιοφώνου και τηλεόρασης που απευθύνονται στους Ελληνες του εξωτερικού, είναι η ΥΑΕ.
  Από την ΥΑΕ παρέχεται καθημερινά ένα δελτίο ειδήσεων στη Σουηδία, μια εβδομαδιαία ανασκόπηση ειδήσεων στο Βέλγιο ενώ ετοιμάζεται μια ωριαία εκπομπή τη βδομάδα για Αμερική, Αυστραλία και Καναδά. Επίσης, διοχετεύονται τηλεοπτικά προγράμματα σε σταθμούς του εξωτερικού. Τα προγράμματα αυτά είναι παραγωγές της ΕΡΤ και η διοχέτευσή τους γίνεται μέσω εταιρειών με τις οποίες η ΕΡΤ έχει σχετικές συμβάσεις. Από τις υπόλοιπες δραστηριότητες της ΥΑΕ σημειώνουμε την προσπάθεια που καταβάλλεται για τη δημιουργία αρχείου έντυπου και οπτικοακουστικού υλικού, για τις δραστηριότητες του απόδημου Ελληνισμού.
• Οι Πρεσβείες, τα Προξενεία και τα Yποπροξενεία που λειτουργούν σε πολλές πόλεις της Αυστραλίας, του Καναδά και των ΗΠΑ.
• Οι Ελληνικές εφημερίδες και τα περιοδικά, που αν και αποστέλλονται μάλλον τακτικά, λόγω διαφοράς ώρας δεν είναι πάντα τόσο πρόσφατα όσο απαιτούν οι σύγχρονες ανάγκες πληροφόρησης.
• Οι ανταποκριτές των ΜΜΕ στην Ελλάδα, αν και λόγω των οικονομικών δυσχερειών ελάχιστα ΜΜΕ είναι σε θέση να διατηρούν μόνιμους ανταποκριτές στην Ελλάδα.
• Ελληνικά περιοδικά που εκδίδονται ειδικά για την ομογένεια (πχ. το περιοδικό "Νόστος").
• Προσωπική πληροφόρηση από φίλους και συγγενείς που είναι μόνιμα εγκατεστημένοι στην Ελλάδα ή την έχουν πρόσφατα επισκεφθεί.
• Πληροφόρηση από προσωπικά ταξίδια στην Ελλάδα ή από τη συμμετοχή των ομογενών σε συνέδρια που διοργανώνονται στην Ελλάδα και αφορούν στον απόδημο Ελληνισμό.
• Τα ξένα ειδησεογραφικά πρακτορεία ή οι ανταποκριτές τους στην Ελλάδα.
• Το Ομογενειακό Δελτίο του ΑΠΕ. Το ΑΠΕ υπέγραψε, το 1985, συμφωνία αποστολής ημερήσιου δελτίου τύπου προς τον Ελληνισμό της Αυστραλίας, Καναδά και ΗΠΑ, μέσω του πρακτορείου Reuter. Το δελτίο αυτό εκδιδόταν κανονικά μέχρι τον Ιανουάριο του 1993, οπότε και η έκδοσή του σταμάτησε, πιθανόν για οικονομικούς λόγους. Η συμφωνία πρόβλεπε την αποστολή ύλης 300 γραμμών (telex), όπου περιλαμβάνονταν, περιληπτικά, οι κυριώτερες ειδήσεις της ημέρας (πολιτικές, εθνικές, επαρχιακές, αθλητικές, χρηματιστηριακές, καθώς και ειδικότερα θέματα που αφορούν τους απόδημους). Οσον αφορά στις ειδήσεις από την Ελληνική επαρχία, για τις οποίες οι ομογενειακοί σύλλογοι τρέφουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, υπήρχε καθημερινό ειδικό δελτίο το οποίο αποστελνόταν από τη Γενική Γραμματεία Τύπου στο ΑΠΕ, με σύντομα νέα από κάθε Ελληνική πόλη. Εκτός από το ομογενειακό Δελτίο αποστελνόταν και ένα δεύτερο δελτίο ειδικά γραμμένο για ραδιοφωνικές εκπομπές.
  Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι το Ομογενειακό Δελτίο είχε πολύ περιορισμένο πλήθος αποδεκτών. Συγκεκριμένα αποστελνόταν σε πέντε μόνον ομογενειακά έντυπα και ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς. Οι αποδέκτες αυτοί ήσαν στην Αυστραλία και στις ΗΠΑ, μόνον.
  Η περιγραφή της διαδικασίας αποστολής του Δελτίου, από το ΑΠΕ στα ομογενειακά ΜΜΕ, μπορεί - ενδεχομένως - να οδηγήσει σε μια πρώτη εκτίμηση της αποδοτικότητάς της. Με βάση τη συμφωνία ΑΠΕ - Reuter, το ΑΠΕ έστελνε το Δελτίο με telex, καθημερινά στις 8:00 π.μ., προς το Reuter Λονδίνου. Στη συνέχεια το Δελτίο στελνόταν στην ANSA (το Ιταλικό Πρακτορείο Ειδήσεων), από όπου έφθανε στους αποδέκτες του στην Αυστραλία και τις ΗΠΑ. Τις Κυριακές το Δελτίο μεταδιδόταν κατευθείαν από το ΑΠΕ στην ANSA και στη συνέχεια στην Αυστραλία και τις ΗΠΑ. Με τον τρόπο αυτό η πιθανότητα λάθους στη μετάδοση αυξανόταν σημαντικά και τα προβλήματα που αναφέρονταν ήσαν πολλά.

1.2 Διαπιστώσεις

Οι βασικές διαπιστώσεις που αφορούν τα ομογενειακά ΜΜΕ, όπως διατυπώθηκαν από τους ίδιους τους εκπροσώπους τους, είναι οι εξής:

• Η Ελληνική Πολιτεία, ενώ δεν προσφέρει ούτε καν την απαιτούμενη στοιχειώδη συμπαράσταση στα ομογενειακά ΜΜΕ, παρόλα αυτά απαιτεί πλήρη και συστηματική υποστήριξη και προβολή των θέσεών της μέσω αυτών.
• Η οργάνωση και η παραγωγή των περισσότερων ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών που αφορούν στην Ελληνική ομογένεια, καθώς και η έκδοση των εντύπων, υλοποιείται συνήθως μετ΄εμποδίων, εξαιτίας της παντελούς έλλειψης στελεχών με την απαιτούμενη επιστημονική και τεχνική κατάρτιση και πείρα, καθώς και με ενδιαφέρον για τα τεκταινόμενα στο χώρο δραστηριοτήτων της ομογένειας.
• Το υλικό που λαμβάνεται από τις αρμόδιες υπηρεσίες της Ελληνικής Πολιτείας είναι συνήθως πολιτικά μονομερές και αποσκοπεί στην προώθηση των θέσεων και στην υποστήριξη των πολιτικών αποφάσεων των εκάστοτε κυβερνώντων.
• Το δίκτυο διανομής της πληροφόρησης είναι εντελώς αναποτελεσματικό για απομακρυσμένες ή ολιγομελείς κοινότητες απόδημων. Ετσι, οι χρησιμοποιούμενοι εναλλακτικοί τρόποι απόκτησης ορισμένων πληροφοριών (πχ. μέσω τηλεφώνου, για τις ειδήσεις) καθίστανται ιδιαίτερα δαπανηροί για τα τοπικά ΜΜΕ που έχουν περιορισμένη εμβέλεια.
• Οι εκπομπές των Ελληνικών ΜΜΕ οι οποίες αναμεταδίδονται μέσω τοπικών σταθμών μεγάλης εμβέλειας (όπως πχ. ο σταθμός των εθνοτήτων SBS-3CR Community Radio, Αυστραλία), εκτιμάται ότι δεν προσεγγίζουν καν την απαιτούμενη ποιότητα.

1.3 Προτάσεις

Οι προτάσεις που διατυπώθηκαν από τους εκπροσώπους των ομογενειακών ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών και των εντύπων όλων των εξεταζόμενων χωρών, ακόμη και όταν δεν συμφωνούν απολύτως, συγκλίνουν σε πολύ μεγάλο βαθμό. Τα βασικά σημεία των προτάσεων αυτών είναι τα εξής:

1.3.1 Οικονομική υποστήριξη

Η οικονομική υποστήριξη από την Ελληνική Πολιτεία θεωρείται κρίσιμη, αν όχι απαραίτητη. Η υποστήριξη αυτή προτείνεται να πραγματοποιηθεί με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους, οι οποίοι περιλαμβάνουν:

1. Απευθείας επιχορήγηση των ΜΜΕ.
2. Ετήσια συνδρομή ενδιαφερόμενων Ελληνικών φορέων, στις ομογενειακές εκδόσεις.
3. Συνταξιοδοτική κάλυψη των δημοσιογράφων και των λοιπών στελεχών που απασχολούνται στις εκδόσεις και εκπομπές, με ενδιαφέρον αποκλειστικά και μόνον για την Ελληνική ομογένεια.
4. Οικονομική υποστήριξη - μέσω διαφημιστικών καταχωρήσεων - προερχόμενη κυρίως από τους Ελληνικούς φορείς που ωφελούνται από το συνάλλαγμα των απόδημων (πχ. Ολυμπιακή Αεροπορία, Τράπεζες κλπ).
5. Προσφορά, στους εκδότες των ομογενειακών εντύπων, δωρεάν συνδρομών των Ελληνικών εκδόσεων (ιδιαίτερα του ημερήσιου Τύπου).
6. Δωρεάν διάθεση δισκογραφικού υλικού από τις δισκογραφικές εταιρείες που εδρεύουν στην Ελλάδα και παράγουν Ελληνόφωνο δισκογραφικό υλικό.

1.3.2 Οργάνωση της διανομής των ειδήσεων

Η οργάνωση της διανομής των ειδήσεων από την Ελλάδα προς την ομογένεια, κρίνεται ως ο πρωταρχικός παράγοντας για την αποτελεσματική λειτουργία των ομογενειακών ΜΜΕ.

Το παράδειγμα του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου (ΡΙΚ) αναφέρθηκε πολύ συχνά ως πρότυπο προς μίμηση.

Οι προτάσεις των εκπροσώπων των ομογενειακών ΜΜΕ αναφέρουν:

1. Η πληροφόρηση πρέπει να είναι έγκαιρη, έγκυρη, αντικειμενική και ενωτικού-υπερκομματικού χαρακτήρα.
2. Η διάχυση της πληροφόρησης πρέπει να γίνεται συστηματικά - προς κάθε ενδιαφερόμενο - και όχι επιλεκτικά. Κάθε τάση ευνοιοκρατίας απορρίπτεται κατηγορηματικά.
3. Το επίκεντρο της πληροφόρησης πρέπει να εστιάζεται σε θέματα που αφορούν και ενδιαφέρουν την ομογένεια, σύμφωνα με τις δικές της προτεραιότητες και την κοινωνικό-οικονομική της σύνθεση.
4. Το Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ) προτείνεται να ιδρύσει ειδική υπηρεσία με αποκλειστικό έργο την επικοινωνία και την εξυπηρέτηση των ομογενειακών ΜΜΕ.
5. Η διανομή των ειδήσεων και του λοιπού ενημερωτικού υλικού, είναι πολύ χρήσιμο να γίνεται και στην Αγγλική γλώσσα, δεδομένης της παρουσίας ομογενών δεύτερης και τρίτης γενιάς, οι οποίοι ομιλούν συχνά καλύτερα την Αγγλική γλώσσα.
6. Η αποστολή των καθημερινών ειδήσεων από την Ελλάδα προς τα ομογενειακά ΜΜΕ μέσω τηλεομοιοτυπίας (fax), ειναι η μόνη μέθοδος για την αποτελεσματική ενημέρωση της ομογένειας. Το αυξημένο κόστος που η μέθοδος αυτή συνεπάγεται θα μπορούσε να μειωθεί σημαντικά με κατάλληλη οργάνωση της διανομής.

1.3.3 Εκπαίδευση και επιμόρφωση στελεχών

Η συστηματική διοργάνωση ενημερωτικών και επιμορφωτικών σεμιναρίων στα στελέχη των ομογενειακών ΜΜΕ, όπως και σε κάθε ενδιαφερόμενο να δραστηριοποιηθεί μελλοντικά στο χώρο αυτό, εκτιμάται ότι θα βοηθήσει σημαντικά ώστε το υπάρχον στελεχιακό δυναμικό να δραστηριοποιηθεί σε πραγματικά επαγγελματική βάση, συνεπώς να ασκήσει το έργο του αποδοτικότερα.

Ο συντονισμός του έργου της εκπαίδευσης και επιμόρφωσης προτείνεται να αναληφθεί από τη Γενική Γραμματεία Απόδημου Ελληνισμού (ΓΓΑΕ) ή από την υπηρεσία που έχει ανάλογες αρμοδιότητες. Η σχεδίαση και υλοποίησή του εκπαιδευτικού προγράμματος προτείνεται να γίνει σε συνεργασία με:

• τη Γενική Γραμματεία Τύπου και Πληροφοριών (ΓΓΤΠ),
• το Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ),
• ενδιαφερόμενα Ελληνικά Πανεπιστήμια (πχ. Πάντειο Πανεπιστήμιο),
• προσωπικότητες της πολιτικής, της τέχνης και του πολιτισμού από την Ελλάδα και το εξωτερικό.

1.3.4 Συντονισμός δράσης των ομογενειακών ΜΜΕ

Διαπιστώνεται ότι η ενημέρωση του Ελληνισμού γίνεται εντελώς αποσπασματικά, υστερώντας σημαντικά τόσο σε συστηματικότητα όσο και σε πληρότητα. Η αντιμετώπιση της αποσπασματικότητας της δράσης των ομογενειακών ΜΜΕ προτείνεται να γίνει:

1. Με την ίδρυση Οργανισμού Ομογενειακών ΜΜΕ (ΟΟΜΜΕ), τόσο σε εθνικό επίπεδο (ανά χώρα), όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.
2. Με την προώθηση της συνεργασίας και της συμπληρωματικότητας της δράσης, σε τοπικό ή/και εθνικό επίπεδο, όπου τουλάχιστον δεν τίθενται εμπόδια λόγω οικονομικού ανταγωνισμού.

1.3.5 Αμφίδρομη ενημέρωση

Η ενημέρωση των ομογενών για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα, όσο συστηματική και πλήρης και αν είναι (και δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο), κρίνεται ως ανεπαρκής επικοινωνιακός στόχος. Για την ολοκλήρωσή του απαιτείται η ενημέρωση και των Ελλαδιτών για τις συνθήκες διαβίωσης, τα προβλήματα και τα αιτήματα του Ελληνισμού της διασποράς. Κάτι τέτοιο δεν έχει επιδιωχθεί μέχρι σήμερα και προτείνεται να γίνει.

1.3.6 Εκπαιδευτικός χαρακτήρας - καθορισμός προτεραιοτήτων

Η πορεία του Ελληνισμού της Μητρόπολης και της διασποράς δεν είναι - κατ΄ανάγκην - παράλληλη. Οι ανάγκες για πληροφόρηση και οι διαφορετικές προτεραιότητες για τα διαφορετικά είδη πληροφορίας διαφέρουν. Ο Ελληνισμός της διασποράς - και ιδιαίτερα οι ομογενείς δεύτερης και τρίτης γενιάς - πολύ συχνά αγνοούν τη σπουδαιότητα ιστορικών γεγονότων ή αποφάσεων, όπως αυτά σχετίζονται και επηρεάζουν τη σημερινή ιστορική πορεία του έθνους.

Στο πλαίσιο αυτό - και στις παρούσες συνθήκες - η συνδρομή των Ελληνικών ΜΜΕ και της Ελληνικής Πολιτείας προτείνεται να έχει και καθαρά εκπαιδευτικό χαρακτήρα (πχ. εκπομπές ιστορικού χαρακτήρα, με επιστημονική και πλουραλιστική προσέγγιση, είναι σήμερα απαραίτητες για την αποτελεσματική προώθηση των κρίσιμων και ανοικτών εθνικών θεμέτων).

Ετσι διευκολύνεται και η πραγμάτωση ενός άλλου από τους βασικούς στόχους των ομογενειακών ΜΜΕ, που είναι η πληροφόρηση του Ελληνισμού της διασποράς για τις προτεραιότητες της Μητρόπολης.

2. Η Ελληνική εκπαίδευση

Ως βασικά προβλήματα της Ελληνικής εκπαίδευσης, είτε αυτή παρέχεται από την Ελληνική Πολιτεία είτε μετά από πρωτοβουλία άλλων φορέων ή οργανώσεων (πχ. της Εκκλησίας, Ελληνικών οργανώσεων κλπ), θεωρούνται - κατά την κρίση των εκπροσώπων των ομογενειακών οργανώσεων - τα εξής:

1. Ανεπάρκεια εκπαιδευτικού προσωπικού
   • Διαπιστώνεται έλλειψη ικανού αριθμού εκπαιδευτικού προσωπικού, σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.
   • Υποστηρίζεται ότι οι εκπαιδευτικοί που προέρχονται από την Ελλάδα δεν γνωρίζουν, στο βαθμό που οι συνθήκες επιβάλλουν, την Αγγλική γλώσσα.
   • Διαπιστώνεται ότι η προσέλευση ελληνόφωνων εκπαιδευτικών (για απασχόλησή τους με σχέση εργασίας ιδιωτικού δικαίου) είναι πολύ περιορισμένη, κυρίως λόγω των χαμηλών οικονομικών απολαυών.
   • Η αναπλήρωση των εκπαιδευτικών από μη προσοντούχο προσωπικό (πχ. από απόφοιτους της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης), αν και είναι συνηθισμένο φαινόμενο (πχ. Αυστραλία), δεν κρίνεται ικανοποιητική ούτε καν ως λύση ανάγκης.
   • Προτείνεται να χρηματοδοτηθεί η δημιουργία εδρών νεοελληνικών σπουδών στα ξένα Πανεπιστήμια.
2. Ανεπάρκεια και ακαταλληλότητα υποδομής και μέσων
   • Τα υπάρχοντα σχολεία διαπιστώνεται ότι είναι λίγα και ότι δεν καλύπτουν τις ανάγκες των ομογενών. Ακόμη και εκεί όπου υπάρχουν, η συντήρησή τους είναι οικονομικά δυσβάσταχτη. Σε απομονωμένες και ολιγομελείς ομογενειακές κοινότητες οι ομογενείς αισθάνονται κυριολεκτικά εγκαταλειμένοι.
   • Τα χρησιμοποιούμενα Ελληνικά βιβλία αντικατοπτρίζουν άλλες συνθήκες και περιβάλλοντα διαβίωσης - καμμιά φορά με εντελώς γραφικό τρόπο σε σύγκριση με τις υπερπόντιες χώρες - και κρίνονται ως αποξενωμένα από τις εκπαιδευτικές ανάγκες των παιδιών των ομογενών.
   • Δεν υπάρχει εκπαιδευτικό υλικό, ειδικά σχεδιασμένο για να χρησιμοποιηθεί για την παροχή δίγλωσσης εκπαίδευσης.
   • Διαπιστώνεται ότι δεν υπάρχει εποπτικό υλικό για την παροχή εξειδικευμένων γνώσεων (πχ. σύγχρονα εποπτικά μέσα για τη διδασκαλία της Ελληνικής Ιστορίας, της Γεωγραφίας και του Πολιτισμού, καθώς και εξελληνισμένα περιβάλλοντα για την αυτοδιδασκαλία με τη βοήθεια υπολογιστή ή για την επεξεργασία στοιχείων με χρήση υπολογιστή κλπ).
3. Ανεπάρκεια προγραμμάτων
   • Η διδασκαλία τόσο της Ελληνικής γλώσσας, όσο και των βασικών Ελληνικών σπουδών (πχ. Ελληνική Ιστορία, Λογοτεχνία κλπ), όταν διεξάγεται σε Αγγλόφωνα σχολεία, γίνεται συνήθως μέρες αργίας (πχ. Σάββατο) και σε πολύ περιορισμένο βαθμό, έτσι ώστε δεν καλύπτει ούτε καν τις στοιχειώδεις ανάγκες των ομογενών.
4. Αποξένωση των ομογενών
   • Τόσο η μακροχρόνια διαμονή στο εξωτερικό όσο και η πάροδος των γενεών, συντελούν ώστε το ενδιαφέρον των ομογενών για την Ελληνική γλώσσα και παιδεία να αμβλύνεται σταδιακά. Αν το φαινόμενο αυτό συνδυασθεί με την ελλιπή εκπαίδευση που παρέχεται ακόμη και σε όσους εξακολουθούν να ενδιαφέρονται πραγματικά, τότε η διαδικασία της αποκοπής των ομογενών από τον Ελληνικό πολιτισμό και της ενσωμάτωσης και αφομοίωσής τους στις νέες πατρίδες, διευκολύνεται και επιταχύνεται σε σημαντικό βαθμό. Το γεγονός αυτό εκτιμάται ότι αποτελεί - ταυτόχρονα - αιτία και αποτέλεσμα της ακολουθούμενης εκπαιδευτικής πολιτικής της Ελληνικής Πολιτείας, που τη δημιουργεί αλλά και την ανατροφοδοτεί.

3. Το ενδιαφέρον για την Ορθόδοξη Εκκλησία

Η σχέση και η αλληλεπίδραση μεταξύ της ομογένειας και της Ορθόδοξης Εκκλησίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, από πολλές πλευρές.

Οι ακόλουθες βασικές διαπιστώσεις, που αφορούν το θέμα αυτό, προέρχονται από τους ίδιους τους εκπροσώπους των ομογενειακών οργανώσεων (και διατυπώθηκαν σε απάντηση της ερώτησης: "Υπάρχει διαφορά στο θρησκευτικό συναίσθημα μεταξύ γεννημένων στην Ελλάδα και γεννημένων στη χώρα που κατοικείτε; Αν ναι, πώς το ερμηνεύετε;"):

1. Αν και πολλοί εκτιμούν ότι η ομογένεια είναι περισσότερο ευαισθητοποιημένη σε θέματα Ορθοδοξίας από τη Μητρόπολη, παρόλα αυτά η άποψη αυτή δε συγκεντρώνει τη σύμφωνη γνώμη των εκπροσώπων των ομογενών. Αναφέρεται σωρεία λόγων που υποστηρίζουν και τη μία και την άλλη άποψη. Η αξιοποίηση της Εκκλησίας, ως μέσου σύνδεσης με την πατρίδα, προβάλλεται ως ο κύριος λόγος στροφής των ομογενών προς την Εκκλησία. Οι συνθήκες ζωής στις υπερπόντιες χώρες - προβάλλονται από την άλλη πλευρά - ως η βασική αιτία αποξένωσης των ομογενών από αυτήν.
2. Σε ότι αφορά το θρησκευτικό συναίσθημα, οι περισσότεροι εκπρόσωποι της ομογένειας εκτιμούν ότι μάλλον έχει αμβλυνθεί, ιδιαίτερα μεταξύ των ομογενών δεύτερης και τρίτης γενιάς. Οι αιτίες γιαυτό εντοπίζονται, κατά την άποψή τους:
   • Στις ακατάπαυστες έριδες στους κόλπους της Εκκλησίας.
   • Στην ποιοτική αναπάρκεια των κληρικών.
   • Στο κοινωνικό περιβάλλον των υπερπόντιων χωρών (και κυρίως των ΗΠΑ) το οποίο χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη πληθώρας θρησκειών που συχνά προσεγγίζουν τους υποψήφιους πιστούς με μεθόδους προηγμένου marketing.
   • Στη δυσκολία της κατανόησης της γλώσσας στην οποία είναι γραμμένα τα εκκλησιαστικά κείμενα.
   • Στην εντατικοποίηση και το άγχος που διέπει το σύγχρονο τρόπο ζωής.

4. Προτεινόμενες παρεμβάσεις της Πολιτείας

Οι βασικές προτάσεις των ομογενειακών οργανώσεων, που αφορούν στην οργάνωση της αντιμετώπισης τους από την Ελληνική Πολιτεία, περιλαμβάνουν:

• Αναβάθμιση της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού (ΓΓΑΕ) σε Υπουργείο Απόδημου Ελληνισμού.
• Συστηματική υποστήριξη, εκ μέρους του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, προς την κατεύθυνση δημιουργίας ισχυρού ελληνικού lobby.
• Δημιουργία γραφείων πληροφόρησης για επενδυτικά θέματα, ελάττωση της γραφειοκρατίας στις χώρες υποδοχής, γρήγορη και απλή διεκπεραίωση των γραφειoκρατικών διαδικασιών των σχετικών με επενδυτικά θέματα.
• Δημιουργία Τράπεζας απόδημου Ελληνισμού.
• Ενίσχυση γραφείων μορφωτικών και εμπορικών ακολούθων.

5. Πολιτιστικές δραστηριότητες

Η διατήρηση των Ελληνικών εθίμων κρίνεται από τους εκπροσώπους των ομογενειακών οργανώσεων ως πρωταρχικό στοιχείο για τη διατήρηση των δεσμών της οικογένειας με τον Ελληνικό πολιτισμό.

Τα έθιμα που τηρούνται εστιάζονται γύρω:

• Από τις μεγάλες γιορτές της Ορθοδοξίας (Πάσχα, Χριστούγεννα).
• Από τα θρησκευτικά μυστήρια (γάμοι, βαπτίσεις).
• Από τις Ελληνικές εθνικές γιορτές (25η Μαρτίου, 28η Οκτωβρίου).
• Από τα ήθη και έθιμα των ιδιαίτερων πατρίδων των ομογενών. Αυτά που ξεχωρίζουν είναι:
  • Η παραδοσιακή μουσική, τα τραγούδια και οι χοροί.
  • Η διατήρηση της Ελληνικής κουζίνας (ιδιαίτερα διαφόρων τοπικών εδεσμάτων).
  • Από το Ελληνικό θέατρο (Ελληνες θεατρικοί συγγραφείς) και μέσω επαγγελματικών παραστάσεων αλλά και μέσα από τη συγκρότηση ερασιτεχνικών θεατρικών ομάδων.
  • Από διάφορα άλλα γεγονότα που έχουν τη ρίζα τους στην πολιτιστική λαϊκή παράδοση (πχ. Απόκριες).

Βιβλιογραφικές πηγές

Τα μέλη της μελετητικής ομάδας χρησιμοποίησαν πληθώρα πηγών άντλησης στοιχείων, τόσο στην Ελληνική όσο και στην Αγγλική γλώσσα. Στις πηγές αυτές περιλαμβάνονται στατιστικές ή άλλες εκδόσεις που δημοσιεύονται από τις αρμόδιες υπηρεσίες της Αυστραλίας, του Καναδά, των ΗΠΑ και της Νέας Ζηλανδίας, στοιχεία που τηρούνται από το Αμερικανικό και Καναδικό Προξενείο των Αθηνών, καθώς και στοιχεία που τηρούνται από τις αρμόδιες Ελληνικές υπηρεσίες.

Στις Ελληνικές υπηρεσίες που μας διέθεσαν ορισμένα πολύ χρήσιμα στοιχεία περιλαμβάνονται:

• η Γενική Γραμματεία Απόδημου Ελληνισμού,
• η Γενική Γραμματεία Τύπου και Πληροφοριών,
• η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας,
• το Ελληνικό Τμήμα της ΟΥΝΕΣΚΟ,
• το Υπουργείο των Εξωτερικών και
• το Γραφείο των Αθηνών της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

Εκτός από τις πηγές αυτές, η μελετητική ομάδα αξιοποίησε και ορισμένα στοιχεία που περιέχονται σε παρόμοιες μελέτες ομογενών, που εργάζονται ή μελετούν ομογενειακά θέματα στις υπόψη υπερπόντιες χώρες. Οι πιο βασικές από αυτές τις πηγές παρατίθενται στη συνέχεια:

1. Constantinou S.T., "Dominant Themes and Intergenerational Differences in Ethnicity: The Greek Americans", Sociological Focus, 22, 2, 1989.
2. Dallas-Damis A.G., "The Greek Heritage and its Impact on the Greek American Writer", in The Greek American Community in Transition, H.J. Psomiades and A. Scourby (Eds), Pella Publishing Company, Inc., N.Y. 1982.
3. Gilchrist H., "Οι πρώτοι Ελληνες της Αυστραλίας".
4. Moskos C.C., "Greek American Studies", in The Greek American Community in Transition, H.J. Psomiades and A. Scourby (Eds), Pella Publishing Company, Inc., N.Y. 1982.
5. Orfanos S.D. and Tsemberis S. , "A Needs Assessment of Greek American Schools in New York City", in Education and Greek Americans, S.D.Orfanos, H.J.Psomiades and J. Spiridakis (Eds), Pella Publishing Company, Inc., N.Y., 1987.
6. Psomiades H.J., "Greece and Greek America: The Future of the Greek American Community", Education and Greek Americans, S.D.Orfanos, H.J.Psomiades and J. Spiridakis (Eds), Pella Publishing Company, Inc., N.Y., 1987.
7. Smith M.G. , "The Greek Community in Sydney", Nine To Five, Nov. 7, 1988.
8. Spiridakis John, "Greek Bilingual Education: Policies and Possibilities", in Education and Greek Americans, S.D.Orfanos, H.J.Psomiades and J. Spiridakis (Eds), Pella Publishing Company, Inc., N.Y., 1987.
9. Tamis Α.Μ., "Language Change, Language Maintenance and Ethnic Identity: The case of Greek in Australia", J. of Multilingual and Multicultural Development, 11,6, 1990.
10. Τάμης Α.Μ., "Γλωσσολογικές και Κοινωνιογλωσσικές Παρατηρήσεις Σχετικά με τη Διατήρηση ή Απόκλιση της Ελληνικής στην Αυστραλία", Αντίποδες, 29-30.
11. Χατζηεμμανουήλ Ε., "Η Ελληνική Κοινοτική Παιδεία της Ελληνικής Ορθοδόξου Αρχιεπισκοπής Βορείου και Νοτίου Αμερικής", Απόπλους, 8, 1992.
12. Πρακτικά 1ης Συνδιάσκεψης Ομοσπονδιών Απόδημων Ελλήνων, Πάτρα 1990.
13. Ανώνυμο, "Greeks around the world - Australia", Greece, Greek Government Press & Information Office, Sydney, Australia.
14. Ανώνυμο, "Οψεις και Προβλήματα της Ιστορίας του Αυστραλέζικου Ελληνισμού".